de Berlage debatten

Het eerste Berlage Debat: Bestemming bereikt?
Over herbestemming van cultureel erfgoed in stad en provincie Groningen

wanneer	21 oktober 2011 16.30 – 20.00 uur
waar	Remonstrantse kerk, Groningen
door	Platform GRAS, Bijzondere Locaties Groningen, Project Berlage in het Noorden

Inleiding

Groningen heeft een sterke relatie met de bekende architect/bouwmeester H.P. Berlage. Niet alleen vanwege de invloed van de architectuur van Berlage op het werk van veel Groninger ontwerpers uit de vroege 20ste eeuw, maar ook omdat de provincie een aantal bouwwerken van Berlage rijk is, waaronder een villa aan de singel in de stad, vlakbij het Groninger museum, en het bekende raadhuis van Usquert, tevens een van zijn laatste werken. Daarnaast is Berlage van grote invloed geweest op de stadsontwikkeling van Groningen. Zo maakte hij in 1928 en 1932 in nauwe samenwerking met H.P. Schut, de toenmalige directeur van de dienst Gemeentewerken, twee uitbreidingsplannen voor de stad die tot ver na de tweede wereldoorlog het karakter van de Groninger stadsuitleg zouden bepalen.

De sterke relatie tussen Groningen en Berlage is aanleiding voor de organisatie van het eerste Berlage Debat. Het debat maakt deel uit van het project Berlage in het Noorden dat in 2011 rond het Raadhuis van Usquert wordt georganiseerd. Doel is dat de Berlage Debatten een terugkerend jaarlijks evenement wordt, gericht op een breed publiek met interesse voor architectuur, geschiedenis en erfgoed. De Berlage Debatten zullen aandacht vragen voor de relatie tussen het werk van Berlage en het Noorden van Nederland en thema’s die raken aan herbestemming en de omgang met ons cultureel erfgoed. Daarmee sluiten de Berlage Debatten direct aan op een thema dat de komende jaren de ruimtelijke agenda stevig zal bepalen: de omgang met leegstand en het vinden van nieuwe bestemmingen voor de talloze gebouwen die nu en in de toekomst hun functie zullen gaan verliezen. Het Berlage Debat wordt in zekere zin het ‘erfgoed broertje’ van de jaarlijkse door Platform GRAS georganiseerde Boumalezing.

Thema eerste Berlage Debat: herbestemming

Recent verscheen op initiatief van de gemeente Groningen het boek Bestemming Bereikt. Het boek toont vijftig voorbeelden van herbestemming in de stad Groningen. Bestemming Bereikt laat zien dat Groningen een rijke traditie heeft waar het gaat om de omgang met het cultureel, industrieel en religieus erfgoed in de stad. Ook laat het zien dat herbestemming een heel specifieke aanpak vraagt. Deze is niet per se complexer dan een nieuw bouwopgave, maar vraagt wel om creativiteit, enthousiasme en doorzettingsvermogen. Zijn deze elementen aanwezig, dan is vaak veel mogelijk.

Herbestemming is natuurlijk van alle tijden. Al jaren veranderen gebouwen van functie. Ze worden uitgebreid, verbouwd, gedeeltelijk gesloopt en veranderen van eigenaar. Toch is de herbestemmingsopgave van vandaag groter dan ooit. Overal in Nederland zullen talloze gebouwen de komende jaren hun functie verliezen. Daaronder zit veel erfgoed, maar ook vele nieuwere gebouwen. Denk alleen al aan de diverse leegstaande bedrijventerreinen en kantoren.

Al die gebouwen kunnen natuurlijk alleen overleven als zich een nieuwe bestemming aandient. Probleem is echter dat die nieuwe bestemmingen tegenwoordig niet voor het oprapen liggen. Tegenover een overschot aan ruimte staat een tekort aan (stedelijk) programma om die ruimte rendabel te kunnen vullen. Dat stelt de discussie over de omgang met ons erfgoed op scherp. Wat moeten we met al die oude kerken, industriegebouwen, watertorens en postkantoren? Zijn we te sentimenteel als het gaat om de omgang met deze gebouwen? Hoe flexibel laten we het erfgoed zijn? Welke ruimte kan en mag een nieuwe functie krijgen? Maar vooral: hoe zorgen we dat het aantrekkelijk en interessant wordt om voor herbestemming te kiezen en hoe krijgen we het voor elkaar om echt nieuw programma te ontwikkelen voor de diverse leegstaande gebouwen?

Deze vragen staan centraal in het eerste Berlage Debat. Thematisch haakt het in op de inhoud van Bestemming Bereikt en op de opgave waar een bekend Gronings gebouw nu voor staat: het door Berlage ontworpen Raadhuis van Usquert dat met smart wacht op een nieuwe, passende bestemming.

Het Eerste Berlage debat krijgt de vorm van een talkshow waarin de bovenstaande vragen aan de orde zullen komen. De talkshow start met een kort debat tussen Berlage kenner prof. dr. Titus M. Eliëns en de Groninger hoogleraar architectuurgeschiedenis prof. Auke van der Woud. Zij kruisen de degens over de betekenis van Berlage voor architectuur, interieur en stedenbouw en stellen elkaar de vraag hoe we tegenwoordig met het erfgoed van Berlage om zouden moeten gaan.

Hierna vindt een forumgesprek plaats over de actuele herbestemmingopgave. Vertegenwoordigers van monumentenzorg, gemeente en ontwikkelaars, ervaringsdeskundigen en architecten gaan op zoek naar de sleutel voor de huidige herbestemmingsopgave. Welke kansen liggen er? Wat moet er veranderen in onze omgang met ons erfgoed? Wat moet leidende zijn: de erfgoed waarde of het nieuwe programma? En hoe komen we aan rendabel nieuw programma? Tijdens het gesprek komen ‘best practices’ aan de orde en wordt vooruit geblikt op de herbestemmingsopgave in stad en provincie Groningen.

Het gesprek wordt afgesloten met de behandeling van een aantal plannen voor een uitbreiding van het Raadhuis van Usquert. Deze werden reeds jaren geleden in het kader van een BNA prijsvraag gemaakt, deels door architecten die tegenwoordig tot de Nederlandse top behoren. De gespreksleider zal deze (prijswinnende) plannen presenteren als zijnde ‘actueel’ en zonder het noemen van de ‘afzender’. Na het kritisch doornemen van de plannen wordt de werkelijke achtergrond onthuld. Aan de ontwerpers van de plannen wordt de vraag gesteld of en hoe de huidige omgang met de herbestemming van het Raadhuis nog zou kunnen profiteren van deze inmiddels drie decennia oude ontwerpexercitie.

De architecten van de prijswinnende ontwerpen van de prijsvraag uit 1980 zijn:

J. Benthem	Benthem&Crouwel (verhinderd)
W.M. Crouwel	Benthem&Crouwel (verhinderd)
Kees van der Hoeven	Kavander Architectenbureau
H.L. Bakker	(architect in ruste)
Cor Pauwe	Kokon, architectuur en stedebouw
H. Sanderink	De Architekten Combinatie